Etik Kurul İzni Gerekliliği: Hangi Çalışmalarda Zorunlu, Hangilerinde Değil?
Etik kurul izni gerekliliği, akademik yayıncılığın en hassas ve en sık hata yapılan alanlarından biridir. Son yıllarda üniversiteler, dergiler ve doçentlik başvurularında etik onay süreçleri çok daha fazla önem kazanmıştır. Buna rağmen birçok araştırmacı, hangi çalışmalar için etik sürecin zorunlu olduğunu net olarak bilmeden araştırma yürütmekte ve yayın aşamasında ciddi sorunlarla karşılaşabilmektedir.
Bu yazıda, etik kurul izni gerekliliği ile ilgili en sık sorulan sorulara güncel ve uygulamaya dönük cevaplar veriyoruz. Amaç, yayın süreciniz başlamadan önce doğru planlama yapmanızı ve geri dönüşü zor risklerden kaçınmanızı sağlamaktır.
Etik Kurul Süreci Nedir?
Etik kurul süreci; insanların doğrudan ya da dolaylı olarak dahil olduğu araştırmalarda katılımcı haklarının, güvenliğinin ve mahremiyetinin korunmasını amaçlayan bir denetim mekanizmasıdır. Çalışmanın yöntemi ne olursa olsun, insan verisi veya insan üzerinde etki söz konusuysa etik değerlendirme gündeme gelir.
Bu süreç temelde şunları güvence altına alır:
Katılımcı haklarının korunması
Kişisel verilerin güvenli şekilde yönetilmesi
Bilgilendirilmiş onam alınması
Çalışmanın akademik etik kurallara uygun yürütülmesi
Hangi Çalışmalarda Etik Kurul İzni Gerekliliği Ortaya Çıkar?
YÖK, TR Dizin ve dergi editöryal kriterleri doğrultusunda aşağıdaki araştırma türlerinde etik kurul izni gerekliliği yaygındır.
Anket ve görüşme içeren çalışmalar
İnsan katılımcılardan veri toplanan tüm süreçler etik kapsamındadır:
Yüz yüze anketler
Online anketler (Google Forms vb.)
Telefon görüşmeleri
Odak grup çalışmaları
Bu tür araştırmalarda etik onay belgesi çoğu zaman zorunlu tutulur.
Deneysel ve müdahaleli çalışmalar
Katılımcının davranışına veya sürece doğrudan müdahale edilen araştırmalar etik açıdan yüksek risk grubundadır:
Eğitim müdahaleleri
Terapi veya rehabilitasyon uygulamaları
Sosyal deneyler
Ölçme-değerlendirme müdahaleleri
Bu çalışmalarda etik değerlendirme süreci ihmal edilmemelidir.
Görsel veya işitsel kayıt içeren araştırmalar
Fotoğraf, ses ya da video kaydı içeren çalışmalar etik ve KVKK açısından daha hassas kabul edilir:
Video görüşme kayıtları
Ses kayıtları
Katılımcı görüntülerinin kullanılması
Bu tür senaryolarda etik kurul izni olmadan yayın yapmak ciddi risk doğurabilir.
Kişisel veri analizine dayalı çalışmalar
Kişisel veri yalnızca ad-soyad veya TC kimlik numarası değildir. Aşağıdakiler de bu kapsama girer:
Yaş, cinsiyet, meslek
Eğitim durumu
Sağlık verileri
Sosyo-ekonomik bilgiler
Bu verilerle yapılan analizlerde etik kurul izni gerekliliği sıklıkla gündeme gelir.
Hangi Çalışmalarda Etik Kurul Zorunlu Olmayabilir?
Bazı araştırma türleri etik kurul izninden muaf tutulabilir. Ancak bu durum “hiç talep edilmez” anlamına gelmez.
Genellikle muaf kabul edilen örnekler:
Kamuya açık arşiv verileriyle yapılan analizler
Resmî kurum raporları ve istatistikler
Literatür taramaları ve sistematik derlemeler
Anonimleştirilmiş açık veri setleri (TÜİK, OECD vb.)
⚠️ Not: Bazı dergiler, etik kurul izni gerekmese bile muafiyet yazısı talep edebilir.
Etik Kurul Sürecinde En Sık Yapılan Hatalar
Etik onayın yayın tamamlandıktan sonra alınmaya çalışılması
Yanlış kurumdan etik onay alınması
Muafiyet belgesi alınmaması
Etik beyanın makalede açıkça belirtilmemesi
Bu hatalar yayın ve doçentlik dosyalarında ciddi sorunlara yol açabilmektedir.
Sonuç: Etik Kurul İzni Gerekliliği Başta Planlanmalıdır
Etik kurul izni gerekliliği, ihmal edilmesi kolay ancak sonuçları ağır olabilen bir konudur. Özellikle akademik yayın ve dosya hazırlıklarında etik süreç en baştan planlanmalı ve araştırma bu çerçevede yürütülmelidir. Çünkü çoğu durumda geriye dönük etik kurul onayı almak mümkün değildir.
👉 Yayın planlamanızda etik süreci doğru yönetmek istiyorsanız, profesyonel danışmanlık desteği almak güvenli bir yaklaşımdır.
